بررسی سندیت لیلة الرغائب

لیلة الرغائب از کجا آمده؟

آیا این شب در منابع دست اول اسلام و سیره اهل بیت علیهم السلام جایگاهی دارد؟

لیله الرغائب به اولین شب جمعه از ماه رجب، شب برآورده شدن آرزوهای بلند گفته شده که برای رسیدن به آرزوها اعمالی با ثواب فراوان روایت شده، که نماز رغائب از شمار این اعمال است.
ابن جوزی(م597) نخستین کسی است، که از اهل سنت، حدیث لیلة الرغائب و اعمال آن را با اندک اختلافی که با روایت ابن طاووس دارد، از ابن منده از ابن جهیم صوفی ابن سعید بصری از پدرش از صغانی از حمید طویل از انس بن مالک از پیامبر(ص) نقل کرده است. بدین ترتیب حدیثی که از آن نام برده شد، از منابع و راویان اهل­ سنت به منابع شیعی راه یافته است. گرچه مطالعات پیشینه­ ای فراتر از ابن جوزی را بیان نمی­ کند، اما نقد ابن جوزی بر این حدیث، نشان می­ دهد، که نماز رغائب دست­ کم در قرن ششم شایع بوده است.
ابن جوزی سند روایت را ضعیف، محتوای آن را دروغی منتسب به رسول خدا(ص) شمرده و ابن جهیم صوفی را از دروغ­گویان متهم به جعل این خبر دانسته­ و از استادش عبدالوهاب حافظ نقل کرده که راویان این خبر مجهول الحال و برای محدثان ناشناخته هستند و اصل خبر در هیچ کتابی یافت نشده است.[1] ابن جوزی نمازهایی مانند نماز رغائب را ساخته امام جماعت­ های جاهل دانسته که مجالس را از این نوع خبرها پر کرده ­اند تا بتوانند ریاست داشته باشند، در حالی که این نماز هیچ بنیان و اساس ندارد.[2]
برخی دروغ بودن چنین خبری را مورد اتفاق همگان دانسته[3] و در هر صورت، مقدسی گوید برای ما در بیت المقدس نمازی به نام نماز رغائب در ماه رجب شناخته شده نبود.[4] علی بن ابراهیم این نماز را از ساخته ­های اواخر قرن پنجم دانسته است، که جاهلانی از امامان جماعت آن را درست کرده­ اند.[5] از این رو، چنین نمازی را بدعتی مذموم و قبیح شمرده­، خواستار مبارزه با آن شده­اند،[6] به گونه­ ای که نووی آن را بدعتی زشت، گمراهی و نادانی و دربردارنده منکراتی آشکار شمرده که بدین سبب جعل کننده آن را نفرین کرده است.[7] مهم آن­که، اعتقاد به لیلة الرغائب و خواندن نماز آن، مانند بسیاری از امور مشابه، همدوش نفی و مبارزه همچنان رشد کرده و سبب اعتقاد قوی­ تر برخی از اهل­ سنت به آن شده است. برخی پنداشته­ اند که حتی اسری(حرکت شبانه رسول خدا(ص) به بیت المقدس) نیز در نخستین شب جمعه ماه رجب، به نام لیلة الرغائب بوده است.[8]
پیشینه این خبر در منابع شیعی به ابن طاووس(م664ق) می­ رسد. او بدون ذکر سند، تصریح کرده که در کتاب­ های عبادی از پیامبر(ص) نقل شده، ولی من آن را از برخی کتاب­ های شیعه آورده­ ام. سخن سید نشان می­ دهد ابن طاووس چندان به منبع خود اعتماد نداشته و حتی نام آن را نخواسته بیان کند، اما از باب احتیاط حدیث را نقل کرده است تا ثوابی از دست نرود.[9]گویا خاستگاه این گونه احتیاط­ ها «اصل تسامح در ادله سنن» یا «اخبار من بلغ» باشد، که خبر در مقام عمل پذیرفته می­­ شود. علامه حلی(م۷۲۶ق ) نیز به محتوای این حدیث اعتماد کرده به آن اجازه داده و سپس مستند محدثان و فقهای بعدی شده تا آن را نقل کنند و یا مستحب شمارند[10]. اما فاضل لنکرانی حکم به استحباب نماز لیلة الرغائب و روزه روز قبل از آن را مشکل شمرده است. [11] در دلالت اخبار من بلغ بر استحباب دو نظر فقهی متفاوت ارایه شده است و در این باره شیخ انصاری بر خلاف آخوند خراسانی «اخبار من بلغ» را دلیل بر استحباب خود عمل نمی داند.
برخی مانند مجلسی نیز لیلة الرغائب و نماز آن را به پیروی از ابن طاووس و علامه حلی نقل کرده­، اما چندان به آن اعتماد نداشته­ است. او با این که خبر را در بحار الانوار[12] بدون هیچ نقدی نقل کرده، اما در زاد المعاد از آوردن آن خودداری کرده و دلیل آن را عامی و معتبر نبودن سند دانسته و گفته است که خواندن نماز لیلة الرغائب در وقت خاص مشکل­ آفرین است.[13] کسانی مانند امینی، تستری، سبحانی و میلانی نیز هریک به نوعی عامی بودن و حتی ساختگی بودن آن را اشاره کرده اند.[14]
در این میان، مرعشی نجفی کیفیت نماز رغائب را از ابوبکر خوارزمی شافعی مذهب، در کتاب «مفید العلوم و مبید الهموم» ص 88 چاپ مصر، نقل کرده است.[15] در صورت صحت این انتساب، پیشینه حدیث رغائب به نیمه دوم قرن چهارم می­ رسد؛ زیرا ابوبکر خوارزمی خواهر زاده طبری(م310)، مؤلف کتاب «تاریخ الامم و الملوک» و درگذشته سال 383ق است. اما با توجه به این که جعل حدیث رغائب مربوط به اواخر قرن پنجم است، پیشینه قرن چهارم با مشکل روبرو می­ شود و گویا در انتساب کتاب «مفید العلوم و مبید الهموم» به ابوبکر خوارزمی نیز اشتباهی رخ داده باشد.
این کتاب گرچه مکرر به نام خوارزمی چاپ شده و خوارزمی از پدر به خوارزم و از مادر به طبرستان منسوب است، اما حاجی خلیفه آن را به شخصی مغربی­ تبار[16] و دیگران آن را به ابوعبدالله قزوینی(م682) نسبت داده­ اند، در حالی است که سطور ابتدایی کتاب منسوب به آنان یکی است[17].
 
نکته دیگر آن که، ناقلان خبر رغائب بایستی آن حدیث را به طور طبیعی به کتاب خوارزمی ارجاع می­ دادند، که قبل از ابن جوزی(م597) نگاشته شده است. از سوی دیگر ارجاع به قزوینی به لحاظ زمان درگذشت وی، دقیق­ تر می­ نماید، زیرا با پیشینه گفته شده برای حدیث هماهنگ است و خود مرعشی نجفی نیز در مواردی کتاب «مفید العلوم و مبید الهموم» را به قزوینی(م862ق) نسبت داده است.[18]
دست بر سر نهادن برای تعظیم نیز که امروزه رایج شده، نمونه­ دیگری است که مردم آن را بدون پشتوانه علمی - روایی علمی و با پیشینه ذوق برخی اهل­ سنت انجام می دهند. مهم آن­که در این نوع موارد، نباید از نقش احتمالی صوفیان سنی مذهب غافل شد، مواردی که نخست، اهل­ سنت را به دلیل همسویی مذهبی متأثر کرده و سپس به شیعه راه یافته، در حالی که محققان هر دو طایفه آن­ها را نقد کرده­­ اند.

پی نوشت ها
[1] ابن جوزی، الموضوعات، ج2، ص125. شرح حال او را بنگرید: ابن جوزی، المنتظم، ج15، ص161.
[2] ابن جوزی، الموضوعات، ج2، ص129.
[3] ابن تیمیه، الفتاوی الکبری، ج2، ص262 و ج5، ص344 و عجلونی، کشف الخفاء، ج2، ص410.
[4] «لم یکن عندنا ببیت المقدس صلاة الرغائب»، لخمی شاطبی غرناطی(م790)، الاعتصام، ج1، ص122.
[5] فتنی، تذکرة الموضوعات، ص44.
[6] شربینی، الاقناع فی حل الفاظ ابی شجاع، ج1، ص108 و ملییاری هندی(م987)، فتح المعین، ج1، ص312.
[7] نووی، شرح صحیح مسلم، ج۸، ص۲۰.
[8] ابن کثیر، البدایة و النهایه، ج3، ص135.
[9] ابن طاووس، اقبال الاعمال، ج3، ص189.
[10] رک: مجلسی، بحار الانوار، ج95، ص395-397 و نیز ج104، ص125؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج8، ص98؛ قمی، مفاتیح الجنان، ص138 و بروجردی، جامع احادیث الشیعه، ج7، ص379.
[11] فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج۲، ص۱۷۲.
[12] مجلسی، بحار الانوار، ج95، ص395-396.
[13] مجلسی، زاد المعاد، ص42.
[14] امینی، الغدیر، ج5، ص245؛ همو، الوضاعون و احادیثهم، ص228؛ تستری، النجعة فی شرح اللمعه، ج3، ص103؛ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ج7، ص116 و میلانی، سید علی، شرح منهاج الکرامة فی معرفة الامامه، ج3، ص303.
[15] مرعشی نجفی، شرح احقاق الحق، ج9، ص620.
[16] حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج2، ص1777.
[17] دمیاطی، حیاة الحیوان الکبری، ج2، ص112؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج8، ص11 و رک: الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیه، ج1، ص838.
[18] مرعشی نجفی، شرح احقاق الحق، ج33، ص813.

منبع: خبرگزاری حوزه
کلمات کلیدی
ادمین نهاد
تهیه کننده:

ادمین نهاد

0 نظر برای این مقاله وجود دارد

نظر دهید

متن درون تصویر امنیتی را وارد نمائید:

متن درون تصویر را در جعبه متن زیر وارد نمائید *